https://static.elcorreo.com/www/menu/img/zurekin-desktop.jpg

Kanillo eta udaberria (II)

Irudian, Dioscurosen estatua./
Irudian, Dioscurosen estatua.

Paganismoaren eta kristautasunaren ikuspuntuen lehia ere modu argian inskribatzen da gure istorioan

Felix Gerenabarrena
FELIX GERENABARRENA

'Kanillo arrantzalea ta Kanillo-Txiki' kontu zaharraren lehen zatia aurreko artikulu batean aztertu genuen. Metodologia konparatua erabiliz ikusi genuen 'arrantzalea eta bere familia' izenpean, aberastasunei eta ekonomiazko baloreei buruzko hausnarketa azaltzen zela euskal eremu kulturalean eta beste zenbait europar tradiziotan. Horrez gainera, Kanillok bere norabidean oztopoak aurkitzen zituela ere ikusi genuen. Orduan aurreratu genuen, ipuinaren bigarren zatia azter- tzerakoan, deabruaren eta Kanilloren arteko harreman lehiakorra azalduko genuela. Lehen zatia interpretatzerakoan, europar fabulen ondarea funtsezkoa bilakatu zitzaigun; bigarren zatia interpretatzeko, indoeuropar mitologia izango dugu kontuan.

Lehoiari, usoari eta inurriari laguntza emateagatik, hiru animalia hauek Kanillori beren botere bereziak oparitzen dizkiote. Kanillo, usoaren itxura hartuta, deabruaren etxera abiatzen da. Deabruak, eguzkia hartzen duen bitartean, aldamenean duen neskameari bere hilkortasunaren sekretua kontatzen dio. Sekretuzko informazio horren arabera, Iparrarremendin deabruaren anaia omen dago. Deabruaren anaiak sabelean erbi bat darama, erbiak bere sabelean usoa eta usoak bere sabelean arrautza. Arrautza horrekin deabrua buruan joz gero, hil egiten da.

Lehendabizi aipatu behar dena da Kanillok ipuinaren lehen zatian duen betebeharra eraldatu egiten dela bigarren zati honetan. Lehen zatian, Kanillo bere gizarteko balore-finkatzailea bilakatzen zitzaigun. Esan daiteke bere funtzioak erabat sekularrak zirela. Aldiz, bigarren zati honetan magiazko ahalmenak erabili beharko ditu, bere funtzioak eremu sakratuan garatuko dituelako. Lehen bakegile baldin bazen, orain salbatzailea da.

Deabruaren anaia

Iparrarremendin deabruaren anaia dagoenez, bertara doa Kanillo erbia, usoa eta arrautza lortu nahian. Deabruaren anaia han aurkitu eta berehala borrokan hasten dira biak. Kanillok, ahalmen magikoak erabiliz, lehoiaren forma eta indarra bereganatu ditu. Borroka parekatua da eta ezin dute ez batak ez besteak elkar menderatu. Lehia erabakitzeko, deabruak bere anaiaren laguntzaren beharra aipatzen du. Kanillok, bestalde, parekotasuna hautsi ahal izateko, bere etxean egiten den opiltxoa behar duela azaltzen du. Horrela ekiten diote biek hiru egunez. Hirugarren egunean, neskameak opiltxo bat darama Iparrarremendira eta, lehia parekatzen den unean, deabrua gainditu dezan, Kanillori ematen dio opila. Neskameak uste bezala gertatzen da lehia eta Kanillok deabruaren anaia menderatzen du. Gero sabela zabaltzen dio, deabruak aipatu bezala. Erbiaren eta usoaren sabelak ere zabaldu ondoren, erraien erdi-erdian, hantxe dago deabrua hil dezakeen arrautza. Kanillok arrautza hartu eta bekokian jotzen du deabrua. Horrela gainditzen du Kanillok deabruaren izaera gaiztoa.

«Erbiaren eta usoaren sabelak ere zabaldu ondoren, erraien erdi-erdian, hantxe dago deabrua hil dezakeen arrautza»

Indoeuropar mitologia

Bistan dago narrazio magiko honen esanahia atzemateko metodologia bat beharrezkoa dela. Kasu honetan, mitologia konparatua erabiliko dugu, batez ere, indoeuropar mitologia. Kontuan izan behar dugun lehen irudia deabruarena eta bere anaiarena da. Indoeuropar mitologian, anaia bikien figura oso garrantzitsua da. Greziar mitologian, esate baterako, Dioskouroi (Kastor eta Polideukes edo Polux) deitzen zaie eta izen horrek 'Zeusen semeak' esan nahi du. Dioskuroen ezaugarrietako bat da arrautza batetik jaio zirela. Hori dela eta, Dioskuroak errepresentazio askotan arrautza antzeko 'pilos' deituriko txapeltxoa jantzita dutela agertzen dira. Dioskuroak elkarrekin ondo konpontzen ziren eta Polux ezaguna zen aparteko borrokalaria zelako. Rodaseko Apolonioren 'Argonautika' libu- ruan aipatzen da Poluxek borroka lehiaketa batean parte hartu zuela eta Amycus erregea gainditu zuela. Beraz, Poluxen izaera lehiakorra ere modu argian azaltzen da Kanilloren abenturan. Azalpen moduan aipatu behar da, indoeuropar mitologian Dioskuroak izaki lagunkoiak direla, ez kaltegarriak. Esate baterako, Dioskuroak oso ezagunak ziren itsasgizonak salbatzen zituztelako istripu eta ezbeharretan. Homeroren bi himno daude Dioskuroei eskainiak eta bien artean luzeenak aipatzen du arrantzaleek itsaso zakarra zegoenean bikiei otoi egiten zietela, haizeak eta olatuak baretu zitzaten. Beraz, Kanilloren istorioan deabruaren izendapena jasotzea ez dator bat kultura indoeuroparrean zuten izen eta irudiarekin. Horrek adierazi nahi du geroagoko sinesmen baten ikuspegia nagusitu dela; kasu honetan, kristautasunarena. Hori dela eta, paganismoaren eta kristautasunaren ikuspuntuen lehia azaltzen da gure istorioan.

Pazko-opiltxoak

Indoeuropar mitologian eta batez ere herri germanikoen folklorean, Kanilloren kontuarekin zerikusia duten beste erreferentzia zuzen batzuk ere aurki ditzakegu. Herri hauetan, ohitura da Aste Santuan gozokiz egindako arrautzak, erbien irudiak eta Pazko-opiltxoak prestatzea. Ohitura horren sustraia kristautasunaren aurretiko sinesmenetan dago. Jacob Grimmek 'Teutonic mythology' liburuan aipatzen zuen udaberriko ospakizun paganoak gizartean hain zeudela errotuta, Elizak ez baitzuen onartzea beste erremediorik izan. Grimmek dioenez, Apirilari 'Ostermonat' deitzen diote germaniarrek, Ostara edo Eostre jainkosa paganoaren ospakizunak mantendu direlako kristautasunaren eragina leunduz. Aipatu behar da Ostara-Eostre jainkosaren etimologia zalantzan jarri den arren, Martin L. Westek onartu egiten duela bere 'Indo-European poetry and myth' liburuan. Badirudi, kristautasunak eta aurretiko indoeuropar sinesmenek talka egin zutenean, irudi batzuk gaitzetsi zirela, Kanilloren istorioan Dioskuroei gertatzen zaien moduan (deabru bilakatzen dira), eta beste batzuk udaberriaren ospakizunei estuki itsatsita zeudenez gero, ohitura onartuen artean integratu zirela (gozokiak eta opiltxoak egitea adibidez). Usoaren arrautzak, berriz, irudi hauek guztiak ezkontzen ditu, deabrua hiltzeko balio duelako eta usoa, kristautasunean, Espiritu Santuaren sinbolo delako. Urtaroak eta batez ere udaberriak gure ipuinean duten esanahiak beste giltzarri bat ematen digu ipuina interpretatzeko orduan.

Temas

Euskera
 

Fotos

Vídeos