https://static.elcorreo.com/www/menu/img/zurekin-desktop.jpg

Santiago Zabala eta larrialdiaren estetika

Zabalak 'Zergatik bakarrik arteak salba gaitzakeen' liburua argitaratu zuen 2017an./E.C.
Zabalak 'Zergatik bakarrik arteak salba gaitzakeen' liburua argitaratu zuen 2017an. / E.C.

Argentinar filosofoaren ustez, intelektualak, pentsalariak eta jarrera kritikoa izan beharko zutenak erretorika globalaren aterkipean babestu dira

Felix Gerenabarrena
FELIX GERENABARRENA

2009an Paul Viriliok eta Enrico Bajek arteari buruzko elkarrizketa-liburua argitaratu zuten, 'Discurso sull'orrore dell'arte' (Artearen izuari buruzko diskurtsoa). Liburuaren lehen elkarrizketan Bajek egungo egoera kulturalaren deskripzioa egiten du eta aipatzen du bizi dugun garaian gauzak eta pertsonak zentzuzko tonalitate moduan hartzen ditugula. Bajen ustez, tonalitate horiek berezitasun deigarri bat dute, aurretik anonimoki egituratuta daudela; guk sentitu arren, ez direla erabat gureak. Beraz, ideia horren arabera, anonimotasunezko aro kulturalean bizi gara. Ideologia antzeko fenomeno honek norbanakoari onura argi bat ematen omen dio: nekeak eta ardurak arintzen dizkio; pentsatzeko arriskua eta ahalegina saihesteko bidea erakusten dio. Horrelako testuinguru kultural batean, ikuspegi kritikoa ere metabolizatu egiten da, harridura suspertzea gero eta zailagoa bilakatzen da.

Santiago Zabala filosofoa, 2017an 'Why only art can save us' (Zergatik bakarrik arteak salba gaitzakeen) liburua argitaratu zuenean, aipatu ikuspegiari erantzun intelektuala ematen saiatu zen. Zabalaren filosofiak ezaugarri jakinak ditu, Gianni Vattimoren pentsamendu ahularen garapena baita. 'The remains of being' (Izatearen hondarrak) liburuan Zabalak izatearen diskurtsoaren hondarrez hitz egin zuen. Esan daiteke gutxiengoko ontologiaren justifikazioa ematen saiatu zela. 'Hermeneutic communism' (Komunismo hermeneutikoa) idatzi zuenean, izatea liburuetan eta dogma politikoetan baino, gizartearen hondarretan dagoela azpimarratu zuen. Azken liburuarekin, 'Why only art can save us', oinarrizko teoriaren (ontologiaren) eta gizartearen bitarteko maila lantzen du, komunikatzeko medioa den kulturarena batik bat.

Zabalak Heideggerren arteari buruzko diskurtsoa hartzen du abiapuntutzat. Heideggerentzat artea da izatearen argi-guneetako bat, dugun kokapen historikoan, literalki 'salba gaitzakeena'. Heideggerren hausnarketa filosofikoa, aro batekoa zein bestekoa, antzeko ideia batek zeharkatzen du, izatearen ahaztearena edo izatearen zentzuaren baztertzearena, alegia. Gauza larria zen Heideggerrentzat, bere idazkiak kutsu ezezkor horretaz blaituta baitaude. Zabalak ideia nagusi hori xurgatu du eta larrialdi-zentzuaren falta salatzen du. Testuinguru honetan, 'larrialdi' hitzaren esanahia hizkuntzak eskaintzen dituen aukera ezberdinez baliaturik ulertu behar da. Hau da, ingelesezko 'emergency' hitzak bi erabilera nagusi ditu. Alde batetik, larrialdiarena, 'larrialdietarako atea' esaeran bezala. Bestetik, zerbait bat-batean azaltzen deneko zentzua ere badu, 'to emerge' aditzarekin gertatzen den moduan.

Zabalak Heideggerren hitzak aipatzen ditu larrialdiaren falta hori noiz nabarmentzen den deskribatzeko orduan: «norbere-ziurtasuna gaindiezina bilakatu denean, gauza guztiak kalkulatu daitezkeenean, eta batez ere, erabakita dagoenean aurre-hausnarketarik gabe nor garen eta zein den gure eginbeharra». Zabalarentzat mundu globalizatuan egoera hori orokortu egin da. Gertakizun larriak daudela badakigu, baina larrialdi beharrizanik ez da sumatzen. Hori da Zabalarentzat kultura globalizatuaren ethos nagusia.

Irudian, Santiago Zabala.
Irudian, Santiago Zabala.

Erretorika globala

Zabalaren ustez, intelektualak, pentsalariak eta jarrera kritikoa izan beharko zutenak erretorika globalaren aterkipean babestu dira. Larrialdiak argitara atera ditzaketen bakarrak, Zabalaren aburuz, artistak dira. Artistek atzera egin dute «gizarte-esanahien eta esanahi historikoen» korrontetik, hau da, kulturazko politikatik. Artea, dio Zabalak, ez da ordenaren boterepean ekoizten, bazterretan baizik. Artistak gizarte-ordenaren baztertuetakoak direlako, beren lanak larria dena azpimarratzen dute. Horren adibide moduan Zabalak aipatzen du nola aldatu den artisten harremana gizartearekiko. Aurreko mendeetan, artistak «beren lana egiteko babestuak izaten ziren». Orain, ordea, Zabalaren hitzetan, artistei eskatzen zaie «gizadiaren aldeko interbentzioa».

Zabalaren liburuak kultura globalizatuak duen ezaugarri adierazgarrienetakoak azpimarratzen ditu: merkatu-gizartearen gailentzea, kulturazko lanen homogeneitatea eta ikuspegi kritikoen metabolizazio sistemikoa. Horrez gain, Zabalaren bizkortasuna modu argian azaltzen da, Heideggerren teoriaren puntu xume eta ilunkorra hartu eta teoria argitsua bilakatzen duelako. Hala ere, aipatu behar da Heidegger abiapuntu legez hartzeko beharrizana zalantzazko aukera dela. Heideggerrek berak aipatzen zuen arte-lanaren teoria lehendabizi 1935ean irudikatu zuela, gero 50eko hamarkadan garatu zuen arren.

Arte-lanen larrialdi-eza ez dator bat orduan egiten zen abangoardiako artearekin, Picassoren 1937ko 'Guernica' da horren adierazle nagusia. Ez ote zen Heideggerren orduko posizioa erreakziozkoa? Zabalaren ibilbide filosofikoa garbia eta zalantzarik gabekoa den arren, beste aukera batzuk zituen bere teoria oinarritzeko. Bourriuaden hausnarketak, esate baterako, idealizazioan oinarritutako artea gaitzesten du. Horrez gainera, Zabalak erabiltzen duen hizkuntza ere zalantzan jarri daiteke. 'Salbatze' hitzak erretorika teologikoa eta azken helburuetakoa (teleologikoa) gogorarazten du. Heideggerren idazkeraren ondorioa litzateke, 1957ko 'Identität un differenz' (Identitatea eta diferentzia) onto-teologiaren azalpena ematen baitu. Azkenik, kreazio artistikoaren irudi pixka bat idealizatua ere mantentzen du Zabalak, gizadiaren aldeko jarrera aldarrikatzen duenean.

Posizio hori ez dela beti argia Pau Figueres artista donostiarrak modu zalantzagabean erakutsi du 'The revolution will be sponsored' bere lan-seriean. Figueresen 'El aperitivo subvencionado' lanak (artikulu honen irudian, 2014) adierazten du artearen eta finantza-gizartearen artean badaudela komunikazioak eta uki-puntuak. Azkenik, Zabalak adierazten du artistek gaur inoiz baino publiko handiagoaren beharrizanei erantzun behar dietela. Eginkizun zaila dirudi, azken hamarkadetan artearen kritikotasuna ez delako popularizazioarekin eskutik joan. Zenbat eta bazterreragokoa, publikoaren ulermenari ahalegin handiagoa eskatzen dio arte-lanak.

Temas

Euskera