https://static.elcorreo.com/www/menu/img/zurekin-desktop.jpg

Zoria zori

Patuaren gaiari ekin dio literaturak lan ugaritan. /El Correo
Patuaren gaiari ekin dio literaturak lan ugaritan. / El Correo

Gaur egun zoria fikzionatzeagatik ezagunena den idazlea Paul Auster da, noski. Euskal literaturan ere badu gaiak presentziarik, oso bereziki Atxagaren obran

JOXEME LÓPEZ DE ARANA

Bizitzako gorabehera paradojiko horietariko bat suertatzen zaigunean etorri ohi zaigu zoria akordura. Ohikoena izaten da goizean aspaldiko ezagun batekin gogoratu eta, kalera atera orduko, harexekin topo egitea. Egun hartan ezagunarekin topo egiteko probabilitateak oso txikia behar zuen, eta hara.

Nire kasuan, hau idaztera bultzatu nauen azken pasadizioa oso sinplea izan da. Milaka ale gordetzen dituen biblioteka batera joan nintzen, behar nuen liburu baten bila. Zabaldu nuenean, ikusi nuen liburu hura berezia zela: ez zen liburutegiko funtsetako liburu bat gehiago, norbaitek dohaintzan emandako liburu bat baizik. Ezaguna nuen liburuaren jabea, duela urte batzuk hil zen bat-batean eta familiak dohaintzan eman zituen haren liburuak. Hantxe nengoen ni, harri eta zur, lagunak egindako irakurketa-bide berbera berritzen, lagunak orduan azpimarratutako pasarteak irakurtzen eta alboetan idatzitako oharrei erreparatzen.

Jende askok izan du antzeko esperientziaren bat, gaur egun bezala aurreko mendeetan ere. Zoriari buruz idatzi dutenen artean, G.W. Leibniz aleman filosofo eta matematikaria da beharbada gaiaz gehien idatzi duena, batez ere XVII. mendearen azken herenean. Leibnizena da hainbestetan aipatua izan den esaldi bere garaian polemikoa: «Norbanako bakoitzaren nozioak hari gertatuko zaizkion jazoera guztiak barnebiltzen ditu a priori».

Azken urteotan interesatu zaidan beste egile bat, oraingo hau ekonomiaren ikuspuntutik, Nassim Nicholas Taleb libanoarra da, gaiari buruzko zenbait lanen egilea, oso bereziki 'The Black Swan' (2007), non probalilitate baxuko eta inpaktu handiko gertaerak ('beltxarga beltzak') aztertzen dituen.

Zoria idazbide

Gaur egun zoria fikzionatzeagatik ezagunena den idazlea Paul Auster da noski. Haren obra guztietan agertzen da zoriaren gaia nola edo hala, esaterako 'Ilargiaren jauregia' (1989), 'Zoriaren musika' (1990), 'Koaderno gorria' (1992), 'Ikusezin' (2009)… Berari benetan gertatutako hainbat pasadizotan oinarritu da askotan, eta horren adibide dira 'Koaderno gorria' liburuan bildutako ipuinak.

Hala ere, Auster baino lehenago, hegoamerikar idazle zenbaitek heldu zioten zoriaren gaiari. Jorge Luis Borges da ezagunena eta, zoria aipatu orduko, haren 'La lotería en Babilonia', 'El jardín de senderos que se bifurcan', 'El sur' eta beste etortzen zaizkigu indar handiz ('Ficciones' (1971) bildumakoak denak), haren esaldi ezagunarekin batera: «lo que llamamos azar es nuestra ignorancia de la compleja maquinaria de la causalidad». Paradojikoki, Babiloniako loterian jokatzea derrigorrezkoa zen, norberaren paturantz abiatzen den bidea aukeratzea derrigorrezkoa omen den gisa berean.

Beste argentinar batek, Julio Cortázarrek, ipuin gogoangarri bat idatzi zuen zoriari buruz: 'Manuscrito hallado en un bolsillo', haren ipuinen bildumetako 'Ritos' (1976) liburukiko azkena, hain zuzen ere. Hartan, Pariseko metroaren kristalezko leihoan islatutako emakume baten ustezko irribarreak jartzen zuen abian narratzailearen zorizko jolasa.

Atxaga eta zoria

Euskal literaturan ere badu gaiak presentziarik, oso bereziki Bernardo Atxagaren obran. Hasteko, 'Obabakoak' (1988) bildumako bigarren atalari hasiera ematen dion narrazioan, 'Aspaldi, artean gazte eta berde ginela' delakoan, agertzen da gaia, handik aurrera datozen ipuinen sarrera moduan: 'Bagdadeko morroia', 'Cocteuk' eta 'Dayoub, Bagdadeko morroia'. Hain zuzen ere, patuari iskin egiten dion morroiaren istorioa. 'Henry Bengoa Inventarium', urte berean plazaratutako liburuxkan, esplizitatu egiten da kontua ipuinaren bigarren bertsioa eskaini baino lehen: «Batzuek diotenez, bizitza, guretzako, dadoen jokoa bezalakoxea da. Jaio ezkeroz badaukagula patu bat, diote, badaukagula fatalitate bat. (…) Beste batzuek, berriz, askatasun gehiago antzematen dute bizitzan. Bizitza, ikuspundu honetatik, ajedrez joko bat besterik ez litzateke izango. Ajedrezeko jokalariak bezala, guk edozer gauza egin genezake, edozein pieza mugitu; askatasun hori bagenduke. (…) Aurreneko fatalitateak, dadoarenak, ikara ematen dit aurreneko mementoan, eta gero lasaitasuna, Bigarrenak, berriz, triste jartzen nau. (…) Ezin ote da borrokatu fatalitatearen aurka?».

«Norbanako bakoitzaren nozioak hari gertatuko zaizkion jazoera guztiak barnebiltzen ditu a priori» Leibniz

Handik urte batzuetara berriro lotu zitzaion gaiari, orduko hartan 'Italieraz ikasi', 'Groenlandiako lezioa' (1998) bilduman jasotako alfabetoetariko batean, honela hasten dena: «Ipuin hau, italiera ikastearekin lotua, 'azzardo' arrotzarekin hasi beharra daukan alfabetoa ere bada, zeren eta hitz hori, antzinako 'az-zahr' hartatik datorrena, eta halabehar, espero ez den zori, ustekabe gaizto bezala itzul daitekeena, eta gainera, areago, Erdi Aroan erabiltzen zituzten dadoen alde loredun eta suerte txarrekoa gogorarazten diguna, hitz hori, diot, ipuin honetako pertsonaia nagusia izango baita».

Kontzeptuen amarauna

Atxagak aipatutako jatorria Joan Coromines-en hiztegi etimologikoan ere aurki daiteke: «azar: ant. 'cara desfavorable del dado' 1495, 'lance desfavorable en el juego de los dados' 1283, 'cierto juego que se jugaba con dados' h. 1250, mod. 'mala suerte, desgracia, riesgo' med. s. XVI, 'casualidad, caso fortuito' princ. s. XVII. Del ár. zahr 'flor', vulgarmente 'dado', por la flor que se pintaría en una de sus caras (comp. AZAHAR)».

Beraz, badirudi antzeko kontzeptu bat baino gehiago daudela jokoan: zori ona eta zori txarra, gutxienez. Euskarak hitz gehiago ditu horretarako (patu, halabehar, zori, adur) eta guztiei antzeko esanahia ematen die Euskaltzaindiaren Hiztegiak: «Etorkizuna ezinbestean gidatzen duen ahalmena». Hala ere, Orotariko Hiztegiari begiratuz gero, aurkituko dugu ñabardura interesgarri bat: «fortuna, hado, suerte» (zori, patu) / «destino, fatalidad» (halabehar). Ingelesak ere baditu hitz pareak horretarako: «chance, randomness» / 'fate', omen; eta baita frantsesak ere: «hasard, sort /fatalité, destinée». Esan gabe doa, 'zori' eta 'txori' hitz bera dira, bustidura gorabehera, garai batean esanahia bereizi baitzuten.

Temas

Euskera