El Correo

«Artea da gizarte gisa zutik eusten gaituen oinarrietako bat»

Euskal Herriko XX.mendeko artearen ibilbide bat osatu du Manterolak.
Euskal Herriko XX.mendeko artearen ibilbide bat osatu du Manterolak. / JOSÉ USOZ
  • Ismael Manterola arte ikerlariak 'Maite ditut maite' argitaratu du, XX. mendeko euskal artearen transmisioari buruzko saiakera-lana

Ismael Manterola (Zumaia, 1966) EHUko arte irakasle eta ikerlariak 'Maite ditut maite. Transmisioa XX. mendeko Euskal Herriko artean' obra aurkeztu berri du. Bertan, modernitate eta tradizioaren arteko hartu-emanak, etika eta estetikaren arteko loturak, eta artearen sistemak jokatutako papera jorratu ditu, besteak beste. Transmisioaren auzian sakonduz, aztergai duen arte garaiaren inguruko ikuspegi osoa eskaintzen du. Horrez gain, liburuak Xabier Gantzarain arte adituaren hitzostea dakar. Manterolak ezinbesteko liburua osatu du orrialdez orrialde iragan mendeko artearen ezagutzara hurbildu nahi dutenentzat.

Zerk bultzatu zaitu XX. mendeko euskal artean zeharreko ibilbidea osatzera?

Aspalditik nabil XX. mende hasierako artea ikertzen. Nire tesia garai horren ingurukoa izan zen. Hala ere, tarteka 30eko eta 60ko hamarkadetako arteari buruz ikertzea eta hitz egitea tokatu zait. Gaur egungo artearen inguruko kritika ere egin dut. Horrek XX. mendeko artearen gaineko begiratu moduko bat egiteko gogoa eman dit.

'Maite ditut maite' euskal artearen historiografia mailako hutsune bat betetzera dator?

Nik uste dut mende aldaketak aurreko mendearen ikuspegi osoagoa eskaintzen digula. XX. mende osoko Euskal Herriko artea aztertzen duen libururik ez dago, are gutxiago euskaraz idatzitakorik.

Zergatik da hain garrantzitsua artea hurrengo belaunaldiei transmititzea? Zein da artearen funtzioa gizartean?

Artearen transmisioa kulturaren transmisioaren baitan egiten da. Alderdi kultural ezberdinak bizi ditugu gizartean, eta artea da horietako bat. Kultura, gizartea eraikitzen duen oinarrietako bat dela pentsatzea gustatzen zait. Ez da ken edo gehitu daitekeen zerbait; kulturak gizaki eta gizarte egiten gaitu, edo hori da, behintzat, gizaki eta gizarte egiten gaituenetako adreiluetako bat.

Oro har, zein izan da euskal artearen transmisioaren egoera XX. mendean?

Artearen transmisioa burutu dela esatera nator liburu honetan. Sarritan, historiagileok garai batean sakontzen dugu, eta beste garaiak alde batera lagatzen ditugu. XX. mendeko Euskal Herriko artea osotasunean aztertuz gero, transmisioa burutu dela konturatuko gara. Arte modernoaren hasieran azaldu ziren hainbat kezka, arazo eta lorpen hurrengo belaunaldietara transmititu ziren, eta XX. mendearen bukaerara iritsi dira.

Bada eten nabarmenik?

Eten handienetako bat Gerra Zibila izan zen. Gizartearen beste alor askotan bezala, eten izugarria izan zen Euskal Herriarentzat, baita artearentzat ere. Asko kostatu zen zauriak ixtea, inoiz itxi baziren. Hala ere, lortu zen katea ez etetea.

Nola lagundu dio euskal artearen talde-dinamikak transmisioari?

XX. mendean zehar, artistak konturatu ziren taldetan elkartuz gero errazago izango zela gizartean eragitea eta euren proiektu artistikoak aurrera eramatea. Horregatik, 1911n 'Asociación de Artistas Vascos' delakoa osatu zenetik, etengabeak izan dira artisten taldeak antolatzeko saioak. Horrek ideia batzuen transmisioan asko lagundu zuen. Elkartzeak babesa eta aurrera jarraitzeko indarra ematen du, batez ere gizarteak zenbait proposamen ulertzen ez dituenean.

Nola baloratuko zenuke egungo euskal artisten sarea eta haien arteko hartu-emana?

Aspaldi igaro ziren elkarteak osatzeko garaiak, baina, gaur egun ere, Euskal Herriko arteak badu artista-sare bat, eta horrek komunitatearen sentsazioa ematen du. Toki txiki batean bizi gara, onerako eta txarrerako, beraz, artistek elkar ezagutzen dute eta elkarren berri dute. Horrek emaitza interesgarriak dakartza. Adibidez, gizartean duten eragina beste toki batzuetan baino indartsuago ikusten dut; bai giro kulturalean, baita erakundeekin hitz egiteko unean ere.

Estetika eta etika

Badirudi garai guztietako euskal arteak behin eta berriro jotzen duela tradiziora.

XX. mendean aldatu egin da tradizioaren gaineko ikuspegia eta garrantzia. Mendearen hasieran ez zuten uste tradiziorik gabeko arterik izan zitekeenik. Gerora, 30eko hamarkadan, tradizioaren gaineko irakurketa berriak etorri ziren. 60ko hamarkadan ere antzeko zerbait gertatu zen. Hurrengo belaunaldiek gutxiago begiratu zioten tradizioari, eta gehiago tradizioa puskatzeari. Gaur egun, ikerketa jarrera sumatzen dut tradizioaren aurrean.

Gurean, artea euskal identitatea islatzeko tresna izan da beti?

Ez dut uste gurean artea euskal identitatea islatzeko baliatu denik beti. Batzuek hala egin zuten, baina beste batzuek identitatearen gaia ikuspegi konplexuago batetik landu izan dute. Hain zuzen, Euskal Herriko artearen berezitasunetako bat identitatearen gaia topikotik ateratzea izan dela uste dut.

Identitatearen gaian sakontzeaz gain, zeintzuk izan dira euskal artisten helburu edo kezka komun nagusiak?

Modernitatearen ideiak, tradizioarenak, heziketarenak, hedapena nola egin edo artearen sistema homologatu bat izateko beharra ere osagai inportanteak izan dira Euskal herriko artearen eraikuntzan.

Erakundeen ezinbesteko babesak noraino baldintzatzen du artistaren sormen askea?

Edozein kultur esparrutan artistaren sormen-askatasun ahalik eta handiena defendatu behar da. Sormen askea ezinezkoa dela jakinda, erakundeek ahalik eta eragin txikiena izan behar dute artearen sistema babesterako orduan. Sarritan, pena da artista askok proiektuak aurrera eramateko zailtasunak izatea, erakundeen babesa ez dutelako. Horregatik, gardentasun handia eskatu behar da politika kulturalak egiterako orduan eta, horrekin batera, artistekin beraiekin harreman edo komunikazio bidea zabalik izatea ere bai.

Emakumeen presentzia handitzea da aipatzen dituzun egungo erronketako bat. Bada haien egoerak hobera egingo duela pentsatzeko arrazoirik?

Zorionez, gauzak aldatzen ari dira, baina bi joera kontrajarri daudela iruditzen zait. Alde batetik, emakumeen presentzia arte munduan izugarria da, nahiz eta iceberg efektua gertatu: ikusten ditugunak gutxi batzuk besterik ez dira. Gainera, une latzak datozela ematen duenez, adi egon behar dugu jarrera kontserbadoreak gailentzea nahi ez badugu.

Recibe nuestras newsletters en tu email

Apúntate