El Correo

Zizek kontraerasoan

Žižeken pop-dialektikak kontrakulturaren hari etena berreskuratzen lagundu du.
Žižeken pop-dialektikak kontrakulturaren hari etena berreskuratzen lagundu du.
  • Esloveniako filosofoak ‘Against the double blackmail’ kaleratu du, klaseen teoria nazioarteko egoera nahasiarekin lotzen duen lana

Slavoj Žižek egungo pentsalari ezagunenetako bat da eta baita eztabaidatuenetako bat ere. Azken hiru hamarkadetan hainbat liburu argitaratu ditu filosofia kritikoaren eremuan. Azkena, ‘Against the double blackmail’ (Xantaia bikoitzaren aurka) da eta bertan saiatzen da klaseen teoria nazioarteko egoera nahasiarekin lotzen. Esan daiteke Žižeken pop-dialektikak kontrakulturaren hari etena berreskuratzen lagundu duela. Bestalde, aipatu behar da Zizeken adierazpen eta posizio batzuek azaltzen dutela dialektikaren aplikazio estuegia, metodoa derrigorrez aplikatu behar lukeenaren adierazle. Esate baterako, 2008an biolentziari buruz argitaratu zuen liburuan agertzen diren ondorio batzuk ezin ditzaket konpartitu.

Historiaren azkena?

Francis Fukuyamaren esanetan, Berlineko harresiaren erortzeak historiaren azkena zekarren. Fukuyamak esan nahi zuena zen historia gatazka ideologikoek osatu dutela, eta azkenik sintesi unibertsal batera iritsi garela, non demokrazia liberala abiapuntu bakezale bakarra den. Žižeken ustez Fukuyamaren baieztapena ilusio hutsa bilakatu da. Žižekek uste du, egun ere, prozesu soziala ondoen deskribatzen duen ezaugarria trauma dela. Egunoroko albistegietan ikus ditzakegu trauma horren sintomak edo adierazgarriak: gerrak, errefuxiatuak eta abar.

Žižeken kezka da nola gauzatu azterketa horren eskakizuna aro postkomunista batean. Nolabait esateko, Leninen ‘Zer egin?’ liburua bere garaian egiten saiatu zena gogorarazi nahi du Žižekek. Horretarako, errefuxiatuen egoera hartzen du abiapuntu: «Errefuxiatuei dagokienez, horrek esan nahi du gure justiziazko helburua izan beharko litzatekeela gizarte globala eraikitzea errefuxiatuak munduan zehar nora ezean ibiltzen behartuta ez egoteko moduan». Errefuxiatuen egoerak medioetan jasotzen duen erabilera ez da nahiko Žižekentzat, sentimenduak, enpatia eta humanitarismoaren gainetik teoria eta praktika politiko unibertsalistak (komunistak, bere esanetan) egon behar liratekeelako. Horregatik, Žižeken ustez, errefuxiatuen egoera garai batean klaseen teoria zenaren erdi-erdian kokatu behar da. Modu horretan, Žižeken ustez, ezkerreko ideologiaren azken bi hamarkadetako konplexuak eta tabuak gaindituko dira.

Nola baloratu dezakegu Žižeken proposamen hau? Klaseen teoriak 80ko hamarkadan krisia jasan zuen, batez ere lanpostuen izaera eta lan-harremanen egitura aldatzen zihoalako. Frank Parkinek ‘Marxism and class theory’ bere liburu klasikoan azaltzen zuen legez, bi formulazio ezberdin onartzen zituen klase kontzeptuak 80ko hamarkadan. Bata Nicos Poulantzasena, lan intelektuala zuzenean burgesia txikiaren kategorian sartzen zuena. Bestea, berriz, definizio zabala da, non soilik langileen esplotazioaren alde dauden partaideak sartuko liratekeen. Klase kontzeptuaren krisialdian, Parkinek Max Weberren ‘gizarte-itxiera’ kontzeptua proposatzen zuen alternatiba moduan.

Pribilegiozko posizioa

Parkinentzat, itxiera sozialaren ezaugarri nagusia da talde batek pribilegiozko posizio bat ziurtatu nahi duela beste talde batzuk posizio horietatik kanpo utziz. Ikus dezakegun legez, Žižeken proposamena hurbilago dago Weberren kontzeptutik gizarte-klase kontzeptu klasikotik baino. Kontuan izanik Weberren ekarpena burgestzat jotzen zela, teoria kritikoaren arintzea edo deriba ikus dezakegu. Baina horrek esan nahi al du ez duela zentzurik Žižeken ahaleginak klaseen kontzeptua eguneratzeko? Luc Boltanski soziologoak aztertu du gai hori, eta, bere ustez, 1980-1990 urte bitartean garatu zen kapitalismoaren espirituak ondorio legez ekarri du «estatuaren formula berria, non gizarte-klaseen ideia bera ere absente zegoen». Beraz, gizarte-errepresentazioetan legoke Boltanskirentzat arazoa, ez gauzetan beraietan. Fukuyamaren argudioa berreskuratu eta buelta ematen badiogu, esan behar da historia legez ezagutzen dugun giza aroa ez dela gizarte-ezberdintasunen sorrera eta bukaeraren mugarriak jartzen dituena. Guilaine, Jeunesse eta beste batzuek erakutsi dute azken urteotan Neolitiko betetik aurrera (hau da, garai historikoen aurretik) ageri direla gizarte anitzetako hilobietan desberdintasun bertikalaren adierazgarriak. Fukuyamaren tesia beraz, mito edo fikzio bezala hartu behar da, gauzen ikerketak bestelako zentzua ematen baitio gizarteen irudiari.

Folk-kapitalismoa

2010ean idatzi nuen Hyman Minskyren teoriak kontuan hartu behar zirela eta folk-kapitalismoak kalte handia egin diela gizarte egiturei. Folk-kapitalismoa deitzen diot gizarte eremu osoan kapitalismoaren arrisku praktikak zabaltzen dituen kultura edo sinesmen popularrari. Folk-kapitalismoaren ezaugarri nagusia zorraren hedatze prozesua da. Bizi dugun superkapitalismo honetan, sistema kulturalak lortu du norbanakoak otzantzeko tresna nagusia ezartzea, zorrarena alegia. Zorrak gauzatzen duen diziplinaren bitartez ‘antropopoiesia’ gertatzen da eta, gainera, erruaren mamua txertatzen du geruza popularretan.

Horrez gainera, kapitalismoak badu bere bihotzean funtsezko antagonismoa. Kultura sortzen saiatu denean, kapitalismoak bere partaideei ezarri dizkie eredu eta ideal batzuk arrakastatsu izateko, hau da sistemaren barnean azken helburuak lortzeko. Teknologia hauek batzuetan materialak dira, besteetan kudeaketa sistemetan eta langileen prestakuntza sistemetan txertatzen dira, managementak eskatzen dituen konpetentzia modernoen legez mozorrotuta. Gizarte sofistikazio hau ez dator bat kapitalismoak berak bizirik irauteko erabiltzen duen taktika erauztailearekin, petrolio eta aberastasun naturalak dauden lurraldeetan guda egoera iraunkorra sorrarazten du eta. Sarritan Conraden ilunpeetako nobela batean bizi garela dirudi.

Boltanskik ‘La justification’ liburuan adierazten du giza multzo guztietan nolabaiteko ordena ezartzeko erabiltzen diren irizpideak justifikatuta egon behar direla. Justifikazio hori iradokizun izan zen lehen idazle kapitalisten artean, baina superkapitalismoak alde batera utzi du, fantasia kapitalista indartsuagoa bilakatu delako.

Recibe nuestras newsletters en tu email

Apúntate